فاطمه صفابخش[۱]

چکیده

گسترش قراردادهای هوشمند و به‌کارگیری الگوریتم‌های قیمت‌گذاری در بسترهای دیجیتال، ساختار سنتی تراضی و عدالت قراردادی را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است. در این میان، قیمت‌گذاری تبعیض‌آمیز مبتنی بر داده‌های رفتاری و شخصی، می‌تواند موجب تفاوت ناروا در شرایط معامله، تحمیل ضرر به طرف ضعیف قرارداد و تضعیف شفافیت در فرایند انعقاد و اجرای قرارداد شود. این مقاله با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، مبانی مسئولیت مدنی ناشی از چنین الگوریتم‌هایی را بررسی می‌کند و می‌کوشد نسبت میان خطای الگوریتمیک، نقش طراح، برنامه‌نویس، بهره‌بردار پلتفرم و خودِ سازوکار هوشمند را در ایجاد خسارت روشن سازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند الگوریتم به‌تنهایی نمی‌تواند دارنده مسئولیت حقوقی تلقی شود، اما رفتار آن در صورت فقدان نظارت، نقص طراحی، عدم شفافیت یا سوءاستفاده از داده‌ها می‌تواند مبنای انتساب مسئولیت به اشخاص انسانی و حقوقی مرتبط قرار گیرد. همچنین، اصولی مانند لاضرر، حسن نیت، منع سوءاستفاده از حق و قواعد عمومی مسئولیت مدنی می‌توانند برای جبران خسارت و حمایت از متضرر مورد استناد قرار گیرند. در پایان، مقاله بر ضرورت تدوین قواعد ویژه برای شفافیت الگوریتمی، ارزیابی حقوقی قیمت‌گذاری خودکار و پیش‌بینی ضمانت‌اجراهای مؤثر برای حمایت از عدالت قراردادی تأکید می‌کند.

واژگان کلیدی: قرارداد هوشمند، قیمت‌گذاری تبعیض‌آمیز، مسئولیت مدنی، الگوریتم، عدالت قراردادی، شفافیت الگوریتمی.

[۱] کارشناس ارشد حقوق خصوصی

Safabakhsh.f@gmail.com