مهدی عیوضزاده[۱]
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین تطبیقی ماهیت، حکم و کارکردهای فقهی «کذب» و «توریه» از منظر سه فقیه برجسته معاصر ـ آیتالله سید ابوالقاسم خویی، آیتالله سید محمدکاظم یزدی و آیتالله میرزا جواد تبریزی ـ سامان یافته است. کذب در تعریف همه فقها، اخبار خلاف واقع با قصد افهام خلاف و آگاهی از نادرستی آن است و ذاتاً دارای حرمت شرعی میباشد؛ در حالی که توریه بهکارگیری لفظی دارای دو معنا با قصد معنای مطابق با واقع است، هرچند مخاطب معنای خلاف واقع را برداشت کند. نتایج پژوهش نشان میدهد که مهمترین افتراق میان این دو، در «صدق واقعی» و «نیت گوینده» است: کذب ذاتاً محرّم و مبتنی بر قصد تحریف واقعیت است، در حالی که توریه نوعی صدق مقصودی محسوب میشود و غالب فقها آن را جایز میدانند، مگر در مواردی که به فساد، اضرار یا تضییع حقوق بیانجامد. هر سه فقیه، کذب را تنها در شرایط اضطرار مانند تقیه، حفظ نفس یا اصلاح ذاتالبین جایز دانسته و در مقابل، توریه را راهحل شرعی جایگزین در موارد ضرورت معرفی کردهاند. در عین حال، پژوهش نشان میدهد که کذب و توریه در برخی جهات مشترکاند: هر دو از سنخ اخباراند، هر دو میتوانند ظاهر خلاف واقع داشته باشند و هر دو در صورت ایجاد مفسده یا فریب ناروا، مشمول منع شرعی میشوند. هریک از فقهای مورد بررسی بر این نکته تأکید دارند که آثار اخلاقی و اجتماعی این دو، در میزان اعتماد عمومی و سلامت روابط اجتماعی نقش بسزایی دارد؛ با این تفاوت که فساد اخلاقی کذب قطعی است، اما توریه در صورت رعایت حدود شرعی میتواند موجب حفظ مصالح و دفع مفاسد گردد. این مقایسه روشن میسازد که توریه در فقه اسلامی جایگاهی ویژه بهعنوان ابزاری برای جمع میان صدق و دفع ضرر دارد، در حالی که کذب جز در موارد استثنایی، همچنان فعلی قبیح و ممنوع محسوب میشود.
کلیدواژگان: کذب؛ توریه؛ اخبار؛ قصد افهام؛ صدق مقصودی؛ تقیه؛ مفسده؛ فریب؛ آیتالله خویی؛ آیتالله سید محمدکاظم یزدی؛ آیتالله میرزا جواد تبریزی.
[۱]. طلبه سطح ۴، رشته فقه و اصول، حوزه علمیه قم.
