زینب ساغری[۱]

سیّدمحمّدحسین میری[۲]

چکیده

مسئله عصمت امام از بنیادی‌ترین مباحث کلامی در تبیین جایگاه امامت و نحوه تحقق هدایت الهی در اندیشه اسلامی است. این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی تطبیقی دیدگاه شیخ طوسی به‌عنوان نماینده برجسته کلام امامیه و قاضی عبدالجبار معتزلی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متکلمان عقل‌گرای اهل‌سنت، در باب عصمت امام می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که عصمت امام در اندیشه این دو متکلم چگونه تعریف و تبیین شده و اختلاف آنان در این زمینه بر چه مبانی کلامی استوار است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیخ طوسی با تکیه بر قاعده لطف و حکمت الهی، عصمت را شرطی ضروری و ملازم با مقام امامت می‌داند و تحقق غرض الهی از نصب امام، یعنی هدایت انسان‌ها، را منوط به مصونیت شخص امام از گناه، خطا و سهو تلقی می‌کند. در مقابل، قاضی عبدالجبار ضمن پذیرش اصل وجوب امامت، عصمت فردی امام را لازم نمی‌شمارد و معتقد است که حفظ شریعت و هدایت امت از طریق سازوکارهای عقلانی و نقلی همچون اجماع و تواتر قابل تحقق است. بر این اساس، اختلاف دو دیدگاه نه صرفاً در تعریف یا گستره عصمت، بلکه در تحلیل نحوه تحقق هدایت الهی و نقش امام در صیانت از شریعت ریشه دارد. این پژوهش نشان می‌دهد که مسئله عصمت، نقشی محوری در تمایز ساختار کلام امامیه و معتزله ایفا می‌کند و بازخوانی آن می‌تواند به فهم دقیق‌تر مبانی اختلافات کلامی در باب امامت و هدایت دینی بینجامد.

کلیدواژه‌ها: عصمت، امامت، شیخ طوسی، قاضی عبدالجبار، هدایت الهی، علم کلام

[۱]. طلبه سطح چهار (دکتری)، رشته تفسیر تطبیقی، حوزه علمیّه تخصّصی حضرت الزهراء (سلام الله علیها)، شهر اهواز، استان خوزستان، ایران، پژوهشگر و فعّال فرهنگی، نویسنده مسؤول.

[۲] . دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، miri@asnrukh.ac.ir