محمد امین پور ستار[۱]

چکیده

گسترش روزافزون هوش مصنوعی و نفوذ آن در ابعاد مختلف زندگی بشر، نظام‌های حقوقی را با پرسش‌ها و چالش‌های نوینی مواجه ساخته است. توانایی هوش مصنوعی در پردازش سریع و دقیق حجم گسترده‌ای از داده‌ها، این فناوری را به ابزاری کارآمد در حوزه‌های حساس، از جمله رسیدگی‌های قضایی، تبدیل کرده است. استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزار یا مشاور قضایی می‌تواند با کاهش اطاله دادرسی، افزایش دقت در تصمیم‌گیری و کاستن از خطاهای انسانی، به ارتقای کارآمدی نظام عدالت کیفری و حقوقی کمک کند. با این حال، ماهیت خاص هوش مصنوعی، به‌ویژه اتکای آن به الگوریتم‌های پیچیده و داده‌های انبوه، موجب بروز چالش‌هایی جدی در زمینه شفافیت، پاسخ‌گویی و قابلیت نظارت بر فرآیند تصمیم‌گیری شده است. فقدان شفافیت در عملکرد سامانه‌های هوش مصنوعی می‌تواند اصول بنیادینی همچون حق دادرسی عادلانه، اصل بی‌طرفی قاضی و حق دفاع مؤثر را با مخاطره مواجه سازد. این مسئله در نظام حقوقی ایران، که هنوز چارچوب قانونی جامع و صریحی برای تنظیم کاربست هوش مصنوعی در فرآیند دادرسی پیش‌بینی نشده است، اهمیت دوچندان می‌یابد. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، در صدد بررسی مزایا، چالش‌ها و خلأهای قانونی ناشی از به‌کارگیری هوش مصنوعی در رسیدگی‌های قضایی و امکان‌سنجی استفاده از آن در نظام حقوقی ایران است. هدف اصلی تحقیق، تبیین تعادلی منطقی میان بهره‌مندی از ظرفیت‌های فناورانه هوش مصنوعی و صیانت از اصول بنیادین عدالت قضایی، شفافیت و مسئولیت‌پذیری در دادرسی‌ها است.

واژگان کلیدی:هوش مصنوعی،نظام حقوقی ایران،عدالت قضایی،خطای انسانی،مسئولیت حقوقی.

[۱] -دانشجوی کارشناسی فقه و حقوق دانشگاه چرخ نیلوفری آذربایجان  (mohmmadaminpoursattar@gmail.com)