سجاد شیرمحمدی کوشه[۱]

چکیده

علم اجمالی یکی از مباحث بنیادین در علم اصول فقه است که نقش تعیین کننده‌ای در استنباط احکام شرعی دارد و دقیقاً آن نیازمند تسلط بر مبانی اصول و فقهی است. یکی از مباحث کلیدی در این حوزه، بررسی تنجّز علم اجمالی و کیفیت و کمیت آن است. اینکه علم اجمالی به چه مقدار منجّز است و آیا این تنجّز به نحو علیت تامه است یا صرف اقتضاء. این مقاله با روش تحلیلی ـ توصیفی به بررسی اقوال مهم اصولیان، از جمله نظریات آیت الله خوئی، شهید صدر، محقق روحانی و محقق بجنوردی پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در پذیرش پذیرش اقتضاء، اصول عملی در اطراف علم اجمالی جاری شده و با تعارض می‌یابند که نتیجه آن یا تساقط اصول است ـ به قول محقق نائینی ـ یا تخییر ـ به قول محقق روحانی. در مقابل، نظریه علیت تامه مانع از جریان اصول عملی در اطراف علم اجمالی می‌شود. بررسی این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که موضوع تنجّز علم اجمالی نه‌تنها در مقام نظری، بلکه در ثمرات فقهی نیز تأثیرگذار است و تبیین آن نقش مهمی در ارتقاء دقت اجتهادی دارد.

واژگان کلیدی: علم اجمالی، تنجّز، علیت تامه، اقتضاء.

[۱]. سطح چهار رشته فقه و اصول، مدرسه علمیه باقرالعلوم(ع)، مشهد مقدس، sajjadshirmohammadi53@gmail.com