مهدی رضائی سعید آبادی[۱]
سمیه شاهد خطیبی[۲]
دکتر پیمان عباسیان[۳]
چکیده
حق دادخواهی بهعنوان یکی از حقوق بنیادین افراد، نقش اساسی در تحقق عدالت قضایی دارد. با این حال، این حق همانند سایر حقوق، مطلق نبوده و در مواردی ممکن است مورد سوءاستفاده قرار گیرد. یکی از مهمترین مصادیق سوءاستفاده از حق دادخواهی، طرح دعاوی واهی است که بدون مبنای حقوقی معتبر یا دلیل اثباتی کافی و گاه با انگیزههای ایذایی، اقتصادی یا انتقامجویانه اقامه میشوند. گسترش اینگونه دعاوی، افزون بر تحمیل هزینههای مادی و معنوی بر اصحاب دعوا، موجب اطاله دادرسی و کاهش کارآمدی نظام قضایی میشود. قانونگذار ایران در ماده ۱۰۹ قانون آیین دادرسی مدنی، نهادی تحت عنوان «تأمین دعوای واهی» پیشبینی کرده است تا از طرح دعاوی بیاساس جلوگیری کرده و امکان جبران خسارات احتمالی خوانده را فراهم آورد. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با بهرهگیری از منابع کتابخانهای، رویه قضایی و مطالعات تطبیقی، به بررسی مفهوم دعوای واهی، مبانی فقهی و حقوقی آن، شرایط و آثار تأمین دعوای واهی در نظام آیین دادرسی مدنی ایران میپردازد. نتایج پژوهش نشان میدهد که نهاد تأمین دعوای واهی از پشتوانه نظری و فقهی مناسبی برخوردار است و دارای ماهیتی مختلط (تأمینی–بازدارنده) میباشد؛ با این حال، به دلیل اجمال مقررات قانونی، فقدان تعریف و معیارهای روشن و اختلاف رویه قضایی، کارآمدی آن در عمل با محدودیت مواجه شده است. در این پژوهش، ضمن ارزیابی تجارب نظامهای حقوقی منتخب، پیشنهادهایی در جهت اصلاح تقنینی، وحدت رویه قضایی و تقویت ابزارهای مقابله با دعاوی واهی ارائه شده است تا توازن مطلوب میان صیانت از حق دادخواهی و جلوگیری از سوءاستفاده از آن تحقق یابد.
واژگان کلیدی: دعوای واهی، تأمین دعوا، آیین دادرسی مدنی، سوءاستفاده از حق، ماده ۱۰۹ آیین دادرسی مدنی.
[۱] – دانشجوی کارشناسیارشد، گروه حقوق، واحد ایلخچی، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلخچی، ایران.
[۲] – دانشجوی کارشناسیارشد، گروه حقوق، واحد ایلخچی، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلخچی، ایران.
[۳] – استادیار، گروه حقوق، دانشگاه چرخ نیلوفری، آذربایجان، ایران.
